I. Mundus. Ὁ κόσμος. जगत् ।


I





Mundus.
Caelum [1] habet ignem et stēllās. Nūbēs [2] pendent in āere. Avēs [3] volant sub nūbibus. Piscēs [4] natant in aquā. Terra habet montēs [5], silvās [6], campōs [7], animālia [8], hominēs [9]. Ūniversus mundus ex quātuor elementīs cōnstat, quae prīma stāmina omnium corporum sunt.

Ὁ κόσμος.
Ὁ οὐρανὸς [1] ἔχει τὸ πῦρ καὶ τοὺς ἀστέρας. Αἱ νεφέλαι [2] ἀπαιωροῦνται (κρέμανται) ἐν τῷ ἀέρι. Αἱ ὄρνιθες [3] πέτονται ὑπὸ τῶν νεφελῶν. Οἱ ἰχθύες [4] νήχονται (κολυμβῶσιν) ἐν τῷ ὕδατι. Ἡ γῆ ἔχει ὄρη [5], ὕλας [6], πεδία [7], ζῶα [8], ἀνθρώπους [9]. Σύμπας ὁ κόσμος ἐκ τεσσάρων στοιχείων συνίσταται, ἅτινα οἱ πρῶτοι στήμονες πάντων σωμάτων ἐστίν.

जगत् [लोकः, विश्वम्]
आकाशः [नभः, व्योमा] [1] अग्निम् [अनलम्] ताराः च धारयति [बिभर्ति आकाशस्य अग्निः ताराः च सन्ति] । मेघाः [2] वायौ लम्बन्ते [अवलम्बन्ते] । विहगाः [पक्षिणः, खगाः, शकुनाः] [3] मेघानाम् अधः [अधस्तात्] डयन्ते [डीयन्ते, पतन्ति] । मत्स्याः [मीनाः] [4] जले [उदके, वारिणि, तोये] तरन्ति । भूमिः [पृथिवी, वसुधा, मही] पर्वतान् [गिरीन्, अचलान्] [5], वनानि [अरण्यानि] [6], क्षेत्राणि [7], प्राणिनः [जीवान्, जन्तून् । वन्यान् प्राणिनः = मृगान् । ग्राम्यान् प्राणिनः = पशून्] [8], मनुष्यान् [मानुषान्, मानवान् । पुरुषान्] [9] धारयति । विश्वम् [कृत्स्नम्, सकलम्, समग्रम्] जगत् यैः चतुर्भिः भूतैः निर्मीयते [संस्क्रियते] तानि सर्वेषाम् वस्तूनाम् [द्रव्याणाम्, पदार्थानाम्] प्रथमानि मूलानि भवन्ति ।।

II. Caelum. Ὁ οὐρανός. आकाशः ।



II





Caelum.
Caelum [1] rotātur et ambit terram [2] in mediō stantem, prout antīquī hominēs crēdidērunt. Recentiōrēs enim mōtum terrae circā sōlem dēfendunt. Sōl [3], ubi ubi est, fulget perpetuō, licet nūbila [4] nōbīs eum ēripiant, facitque suīs radiīs [5] lūcem, lūx diem. Ex oppositō sunt tenebrae [6], inde nox. Nocte splendet lūna [7] et stēllae [8] micant et scintillant. Vesperī [9] est crepusculum, māne aurōra [10] et dīlūculum.

Ὁ οὐρανός.
Ὁ οὐρανὸς [1] γυροῦται (κυλινδεῖται) καὶ κυκλοῖ τὴν γν [2] ἐν μέσῳ ἑστῶσαν, ὡς οἱ πάλαι ἄνθρωποι ἐπίστευσαν. Οἵ τε γὰρ νεώτεροι τὴν τῆς γῆς περὶ τὸν ἥλιον κίνησιν καταβεβαιοῦνται. Ὁ ἥλιος [3], ὅπου δήποτε ἂν εἴη, στίλβει (φέγγει) συνεχῶς, κἂν αἱ νεφέλαι [4] ἡμῖν αὐτὸν ἀφαιροῦσι, καὶ ποιεῖ τοῖς ἀκτῖσιν [5] αὐτοῦ τὸ φῶς, τὸ δὲ φῶς τὴν ἡμέραν. Ἐξ ἐναντίας σκότος [6] ἐστὶν, ὅθεν ἡ νύξ. Τῆς νυκτὸς φέγγει ἡ σελήνη [7] καὶ οἱ ἀστέρες [8] στίλβουσι (αὐγάζουσι) καὶ σπινθηρίζουσιν. Τῆς ἑσπέρας [9] γενομένης τὸ λυκόφως ἐστὶ, τὸ πρωῒ ἡ ἠὼς [10] καὶ ὄρθρος βαθύς.

आकाशः ।
आकाशः [1] परिभ्रमति [परिवर्तते] मध्ये च तिष्ठन्तीम् पृथिवीम् [2] परिवारयति [परिवेष्टयति] इति प्राचीनाः पुरुषाः प्रत्यायन् । नूतनतराः हि पृथिवी सूर्यम् परितः चलति इति प्रतिपादयन्ति । यत्र यत्र सूर्यः [रविः, आदित्यः, भानुः] [3] अस्ति तत्र तत्र सततम् प्रकाशते [विकाशते, भाति, भासते] – यद्यपि अभ्राणि [जलदाः] [4] अस्माकम् सकाशात् तम् अपहरेयुः – प्रकाशम् [आलोकम्, प्रभाम्, ज्योतिः] च स्वकीयैः किरणैः [करैः] [5] करोति, प्रकाशः दिनम् [दिवसम्] । तमांसि [अन्धकाराणि, तिमिराणि, तिमिस्राणि] [6] पारतः सन्ति, ततः रात्रिः [निशा] । रात्रौ [रात्र्याम्] चन्द्रः [इन्दुः, सोमः, शशी] [7] विकसति [रोचते, राजति] ताराः [8] च स्फुरन्ति लसन्ति च । सायंकाले [9] अस्ति सन्ध्या, प्रातःकाले [प्रभाते] उषः [10] प्रातःसन्ध्या [पूर्वसन्ध्या] च ।।

III. Ignis. Τὸ πῦρ. अग्निः ।


III





Ignis.
Ignis ārdet, ūrit et cremat. Eius scintilla, ope chalybis [1] ē silice [2] ēlīsā et in suscitābulō [3] ā fōmite excepta, accendit sulphurātum [4] et inde candēlam [5] vel lignum [6] et excitat flammam [7] vel incendium [8], quod aedificia corripit. Inde fūmus [9] ascendit, quī camīnō [10] adhaerēns abit in fūlīginem. Ex torre (lignō ārdente) fit titiō [11] (lignum extīnctum). Ex prūnā (candente particula torris) fit carbō [12]. Tandem, quod remanet, cinis [13] est et favilla (ārdēns cinis).

Τὸ πῦρ.
Τὸ πῦρ καίεται (αἴθεται), καίει καὶ πίμπρησιν. Ὁ σπινθὴρ αὐτοῦ διὰ τοῦ χάλυβος [1] ἐκ χάλικος [2] ἐκκρουόμενος καὶ ἐν τῷ πυρείῳ [3] ἀπὸ τοῦ ἐναύσματος ἐκδεχθεὶς, ἀνάπτει τὴν ἐλάνην [4] καὶ εἶτα τὸν λύχνον [5] ἢ τὸ ξύλον [6], καὶ ἐγείρει φλόγα [7] ἢ ἔμπρησιν [8], ἥτις ἐπιλαμβάνει τὰς οἰκοδομίας. Ὅθεν ὁ καπνὸς [9] ἀναβαίνει, ὃς τῷ καμίνῳ (τῇ καπνοδοχῇ) [10] προσκείμενος (ἐνισχόμενος) λιγνὺς γίνεται. Ἐκ τοῦ δαλοῦ (ξύλου καιομένου) θυμάλωψ [11] (ξύλον σβεσθὲν) γίνεται. Ἐκ τῆς ἀνθρακίδος (τῆς τοῦ δαλοῦ μερίδος) ἄνθραξ [12] γίνεται. Εἶτα τὸ λοιπὸν τέφρα [13] ἐστὶ καὶ αἰθάλη (τέφρα καιομένη).

अग्निः ।
अग्निः ज्वलति [दीप्यते, दह्यते], दहति निर्दहति [भस्मीकरोतिच । तस्य स्फुलिंगः, अयसा [आयसेन[1] अग्निप्रस्तरात् [2] निष्कृष्टः ज्वालके [3] च इन्धनेन गृहीतः [परिगृहीतः], अग्निशलाकाम् [4] उज्ज्वलयति [उद्दीपयति] । ततः च सिक्थवर्तिकाम् [5] काष्ठम् [6] वा । उत्पादयति [जनयति] च ज्वालाम् [7] अथवा यम् दाहम् [ज्वलम्] [8] सः भवनानि संगृह्णाति । ततः यः धूमः [9] उद्गच्छति [उदेति] सः धूमनिर्गमने [धूमनाल्याम्] [10] लगित्वा [सज्जित्वा] कज्जलेन परिणमते । उल्कायाः (ज्वलतः काष्ठात्संभवति अलातम् [विक्षामम्] [11] (निर्वापितम् काष्ठम्) उल्मुकात् (उल्कायाः उत्तप्तात् खण्डात्) संभवति अंगारः [12] । अन्ततः [अन्ते] यत् शिष्यते तत् भस्म [13] मुर्मुरः [अज्झलः] (ज्वलत् भस्म) च ।।

IV. Āer. Ὁ ἀήρ. वायुः ।


IV





Āer.

Aura [1] spīrat lēniter, ventus [2] flat validē. Procella [3] sternit arborēs. Turbō [4] in gȳrum sē agit. Ventus subterrāneus [5] excitat terrae mōtum. Terrae mōtus facit lābēs (ruīnās) [6].

 ἀήρ.
Ἡ αὔρα [1] φυσᾷ πρᾴως, ὁ ἄνεμος [2] πνέει ἰσχυρῶς. Ἡ θύελλα (ἡ καταιγὶς, ἡ λαῖλαψ) [3] καταβάλλει τὰ δένδρα. Ὁ στρόβιλος (ὁ τυφῶς) [4] κυκλάζεται (γυροῦται). Πνεῦμα ὑπόγαιον [5] σεισμὸν ποιεῖ (ἐγείρει). Ὁ σεισμὸς πτώματα [6] ἀπεργάζεται.

वायुः ।
मन्दानिलः [मृदुपवनः] [1] मृदु वहति, वातः [अनिलः, पवनः, मरुत्] [2] बलवत् वाति । वात्या [चण्डवातः] [3] वृक्षान् [तरून्] निपातयति । चक्रवातः [घूर्णवायुः] [4] परिवर्तते [घूर्णति] । अन्तर्भौमः वातः [5] भूमिकम्पम् [भूमिचलनम्] उत्पादयति । भूमिकम्पः विध्वंसम् [विनाशम्] [6] करोति ।।

V. Aqua. Τὸ ὕδωρ. जलम् ।


V





Aqua.
Aqua scatet ē fonte [1], dēfluit in torrente [2], mānat in rīvō [3], stat in stāgnō [4], fluit in flūmine [5], gȳrātur in vortice [6], facit palūdēs [7]. Flūmen habet rīpās [8]. Mare facit lītora [9], sinūs [10], prōmunturia [11], īnsulās [12], paenīnsulās [13], isthmōs [14], freta [15] et habet scopulōs [16].

Τὸ ὕδωρ.
Τὸ ὕδωρ ἐκ τῆς πηγῆς [1] βρύει (βλύζει), καταῤῥεῖ ἐν τῷ χειμάῤῥῳ [2], νάει ἐν τῷ ῥείθρῳ [3], ἵσταται ἐν τῷ ὑδροστασίῳ [4], ῥέει ἐν τῷ ποταμῷ [5], δινεῖται ἐν τῇ δινῇ [6], ποιεῖ τὰ ἕλη [7]. Ὁ ποταμὸς ὄχθας [8] ἔχει. Ἡ θάλασσα ποιεῖ ἀκτὰς [9], κόλπους [10], ἀκρωτήρια [11], νήσους [12], χεῤῥονήσους [13], ἰσθμοὺς [14], πορθμοὺς [15] καὶ ἔχει σκοπέλους [16].

जलम् ।
जलम् उत्सात् [निर्झरात्, प्रस्रवणात्] [1] निःस्रवति, स्रोतसि [2] अवस्रवति [निस्रवते], कुसरिति [क्षुद्रनद्याम्] [3] प्रस्रवति [विस्रवति], ह्रदे [सरसि, सरोवरे, जलाशये] [4] तिष्ठति, नद्याम् [सरिति, सिन्धौ] [5] स्रवति [स्पन्दति], आवते [भ्रमे / भ्रम्याम्, गर्गरे] [6] परिवर्तते [घूर्णति], कच्छम् [7] करोति । नद्याः तीराणि [कूलानि, तटाः] [8] सन्ति । समुद्रः [सागरः] वेलाः [9], खातानि [वंकान्] [10], अनुपर्वताः [11], द्वीपाः [अन्तरीपाणि] [12], द्वीपकल्पाः [13], भूमिसंयोजकाः [14], प्रणालीः [15] करोति तस्य च शिलोच्चयाः [16] सन्ति ।।

VI. Nūbēs. Αἱ νεφέλαι. मेघाः ।


VI






Nūbēs.

Ex aquā ascendit vapor [1]. Inde fit nūbēs [2] et prope terram nebula [3]. Ē nūbe stillat guttātim pluvia [4] et imber, quae gelāta grandō [5], sēmigelāta nix [6] est. In pluviōsā nūbe, quae sōlī oppōsita est, appāret īris [7]. Gutta, in aquam incidēns, facit bullam [8]. Multae bullae faciunt spūmam [9]. Ex aquā congelātā fit glaciēs [10]; rōs congelātus pruīna dīcitur. Ex sulphureō vapōre fit tonitrū quod, ē nūbe ērumpēns, cum fulgure [11] tonat et fulminat.

Αἱ νεφέλαι.
Ἐκ τῆς ὕδατος ἀναβαίνει ἡ ἀτμὶς [1]. Ἐκ τῆς ἀτμίδος γίνεται ἡ νεφέλη [2] καὶ ἐγγὺς τῆς γῆς ὀμίχλη [3]. Ἐκ τῆς νεφέλης σταλάζει κατὰ σταγόνα ὁ ὕετος [4] καὶ ὁ ὄμβρος, ὃς ἀποπηγνύμενος χάλαζα [5], ἡμιπηγνύ- μενος χιὼν [6] λέγεται. Ἐν ὑετώδει νεφέλῃ, ἣ τῷ ἡλίῳ ἀντίκειται, ἴρις [7] ἀναφαίνεται. Εἰς τὸ ὕδωρ πίπτων, τὸ στάγμα πομφόλυγα [8] ποιεῖ. Πολλαὶ πομφόλυγες ποιοῦσι τὸν ἀφρὸν [9]. Ἐξ ὕδατος ἀποπηγνυμένου γίνεται κρύσταλλος [10]. Δρόσος παγετώδης πάχνη λέγεται. Ἐκ θειώδους ἀποπνοῆς γίνεται ἡ βροντὴ, ἥτις ἐκ τῆς νεφέλης ἐξορμῶσα μετ᾽ἀστραπῆς [11] βροντᾷ καὶ κεραυνοῖ.

मेघाः ।
जलात् उद्गच्छति बाष्पः [1] । ततः संभवति मेघः [2] भूम्याः च समीपे कूहा [3] । मेघात् क्षरतः [गलतः] स्तोकशः वृष्टिः [वर्षः] [4] धारानिपातः [धारासारः । अतिवृष्टिः] च । शिलीभूता [घनीभूता] सा (वृष्टिः) शिलावृष्टिः [करकानिपातः, करकासारः] [5], अर्धशिलीभूता हिमम् [6] भवति । यः वृष्टिमेघः [वृष्टिमान् मेघः] सूर्यस्य पुरतः अस्ति तस्मिन् इन्द्रधनुः [7] प्रादुर्भवति [आविर्भवति] । बिन्दुः [स्तोकः, कणः] जलम् [जलस्य उपरि] निपत्य बुद्बुदम् [8] करोति । बहवः बुद्बुदाः फेनम् [9] कुर्वन्ति । शिलीभूतात् जलात् संभवति हिमसंघातः [तुषारसंघातः] [10] । शिलीभूतः  नीहरः  [अवश्यायः]  तुषारः [तुहिनम्] उच्यते । गन्धकसंपृक्तात् [गन्धकगर्भात्] बाष्पात् संभवति यः स्फूर्जथुः [मेघगर्जनम्] सः मेघात् निर्गम्य विद्युता  [तडिता,  वज्रेण]  [11]  सह  गर्जति विद्योतते  च ।।

VII. Terra . Ἡ γῆ. भूमिः ।


VII






Terra.
Super terrā sunt altī montēs [1], profundae vallēs [2], ēlevātī collēs [3], cavae spēluncae [4], plānī campī [5], opācae silvae [6].

Ἡ γῆ.
Ἐπὶ τῆς γῆς ἐστιν ὑψηλὰ ὄρη [1], βαθῆ ἀγκῆ [2], ὑψώδεις βουνοὶ [3], κοῖλα σπήλαια [4], ὁμαλὰ πεδία [5], κατασκίαι ὕλαι [6].

भूमिः ।
भूमौ विद्यन्ते उच्चाः पर्वताः [1], गभीराः [गम्भीराः] उत्पत्यकाः [2], उन्नताः [तुंगाः, उच्छ्रिताः] वप्राः [स्थल्यः[3], रिक्ताः [शून्याः] गुहाः [कन्दराणि[4], समानि क्षेत्राणि [5], छायावन्ति [सच्छायानि] वनानि [6]।।

VIII. Terrae fētus. Τὰ τῆς γῆς γεννήματα. भूम्याः फलम् [उत्पन्नम्] ।


VIII





Terrae fētus.
Prātum [1] fert grāmina cum flōribus et herbīs, quae dēsecta faenum [2] fīunt. Arvum [3] fert frūgēs et holera [4]. In silvīs prōveniunt fungī [5], frāga [6], myrtillī. Sub terrā nāscuntur metalla, lapidēs, mīnerālia.

Τὰ τῆς γῆς γεννήματα.
Ὁ λειμὼν [1] φέρει (τίκτει) τὰς χλόας, μετὰ τῶν ἀνθῶν καὶ ποῶν, ἅτινα ἀποκοπτόμενα χόρτος [2] γίνεται. Ὁ ἀγρὸς (τὸ χωρίον) [3] προφέρει τὸν σῖτον καὶ λάχανα [4]. Ἐν ταῖς ὕλαις γεννῶνται μύκητες [5], κόμαρα [6], μύρτιλλοι. Ὑπὸ τῆς γῆς αὐξάνεται μέταλλα, λίθοι, μεταλλεῖα.

भूम्याः फलम् [उत्पन्नम्] 
प्रचारः [गोप्रचारः] [1] यानि पुष्पैः [कुसुमैःओषधिभिः च सहितानि तृणानि [शष्पान्शादान् । घासम्यवसम्उत्पादयति [जनयति]  तानि छिन्नानि [कृत्तानि] शुष्कतृणम् [2] उत्पद्यन्ते । कृष्टम् [क्षेत्रम् । केदारः] [3] उत्पादयति धान्यानि [सस्यानि] शाकानि [4] च । वनेषु उद्भवन्ति [निर्गच्छन्ति] छत्राः [छत्रकाः] [5], तृणबदरिकाः [6], नीलबदरिकाः । भूमितलस्य अधः जायन्ते धातवः [तैजसानि], पाषाणाः [प्रस्तराः, उपलाः, अश्मनः], आकरजानि [खनिजानि] ।।

IX. Metalla. Τὰ μέταλλα. धातवः ।


IX





Metalla.
Plumbum [1] est molle et grave. Ferrum [2] dūrum est et dūrior chalybs [3]. Artificēs faciunt ē stannō cantharōs [4], ē cuprō aēna [5], ex orichalcō candēlābra [6], ex argentō ūnciālēs (argenteōs) [7], ex aurō ducātōs (aureōs) [8]. Argentum vīvum semper liquet et corrōdit metalla.

Τὰ μέταλλα.
Ὁ μόλυβδος [1] μαλακός ἐστι καὶ βαρύς. Ὁ σίδηρος [2] σκληρός ἐστι, σκληρότερος δὲ ὁ χάλυψ [3]. Οἱ τεχνῖται ποιοῦσιν ἐκ τοῦ κασσιτέρου τοὺς κανθάρους [4], ἐκ τοῦ χαλκοῦ χαλκεῖα [5], ἐκ τοῦ ὀρειχάλκου τὰ λυχνία [6], ἐκ τοῦ ἀργυρίου οὐγκιαίους (ἀργυρείους) [7], ἐκ τοῦ χρυσίου δουκάτους (χρυσείους) [8]. Ἡ ὑδράργυρος πάντοτε ἀνατήκεται καὶ ἀναβιβρώσκει (κατεσθίει) τὰ μέταλλα.

धातवः ।
सीमम् [1] मृदु गुरु च भवति । लोहः [2] कठोरः [कठिनः] भवति कठोरतरम् च अयः [आयसम्] [3] । शिल्पिनः [शिल्पिकाराः] कुर्वन्ति त्रपोः [वंगात्] घटान् [4], ताम्रात् कटाहान् [उखान्] [5], पित्तलात् दीपपादपान् [दीपवृक्षान्] [6], सुवर्णात् [कनकात्, काञ्चनात्, हिरण्यात्] सुवर्णनाणकानि [7], रजतात् [रूप्यात्] रजतनाणकानि [8] । पारदः सदा [सर्वदा] द्रवते [विलीयते] धातून् च शिणोति [क्षपयति] ।।

X. Lapidēs. Οἱ λίθοι. पाषाणाः ।


X





Lapidēs.
Harēna [1] et sabulum [2] est comminūtus lapis. Saxum [3] est pars petrae (cautis) [4]. Cōs [5], silex [6], marmor [7] sunt opācī lapidēs. Magnēs [8] attrahit ferrum. Gemmae [9] sunt pellūcidī lapillī ut candidus adamās, rubeus rubīnus, caerulea sapphīrus, viridis smaragdus, lūtea hyacintus; et micant, sī angulātī sunt. Margarītae [10] crēscunt in conchīs, cōrālia [11] in marī speciē arbusculārum. Succinum [12] ad mare, praecipuē in Borussiā, colligitur. Vitrum [13] est simile crystallō.

Οἱ λίθοι.
Τὸ ψαμμίον [1] καὶ ἡ ψάμμος [2] λίθος ἐστὶ τριβείς. Ὁ λίθος [3] μέρος ἐστὶ τῆς πέτρας [4]. Ἡ ἀκόνη [5], χάλιψ [6], μάρμαρος [7] λίθοι εἰσὶν ἀδιαφανεῖς. Ὁ μαγνῆτις [8] προσέλκει τὸν σίδηρον. Λίθοι τίμιοι [9] λιθάριά ἐστι διαφανῆ, ὡς λευκὸς ἀδάμας, ἐρυθρὸς ῥουβίνος, κυάνεα σάπφειρος, χλώρα σμάραγδος, κίτρινος ὑάκινθος, καὶ στίλβουσιν, εἰ γεγωνιωμένοι εἰσίν. Οἱ μαργαρίται ἐν κόγχαις αὐξάνονται, τὰ κοράλλια [10] ἐν τῇ θαλάσσῃ, ὡς δενδρία. Τὸ ἤλεκτρον [11] παρὰ τῇ θαλάσσῃ, μάλιστα ἐν τῇ βορυσσίᾳ, συλλέγεται. Ὁ ὕαλος [12] κρυστάλλῳ ὁμοῖός ἐστιν.

पाषाणाः 
वालुका [सिकताः[1] शर्करा [2] च विशीर्णः [विभग्नः, क्षुण्णः] पाषाणः भवति । शिला [शिलाखण्डः[3] शैलस्य [स्थूलशिलायाः, शिलोच्चयस्य] (कूटस्य [शिखरस्य]) [5] खण्डः भवति । शाणः [5], अग्निप्रस्तरः [6], मर्मरः [मर्मरोपलः] [7] अस्वच्छाः पाषाणाः भवन्ति । अयस्कांतः [लोहकांतः] [8] लोहम् आकर्षति । रत्नानि [मणयः[9] स्वच्छाः उपलकाः भवन्ति – एवम् [इत्थम्, अनेन प्रकारेण] श्वेतम् [शुक्लम्] हीरम् [वज्रम्], रक्तम् [लोहितम्] माणिक्यम् [पद्मरागः], नीलः इन्द्रनीलः [महानीलः], हरितम् मरकतम् [गारुत्मतम्], पीतम् राहुरत्नम् – स्फुरन्ति च, यदि सास्राः [कोणविशिष्टाः] भवन्ति । मुक्ताः [मौक्तिकानि] कम्बुषु [शुक्तिषु, शंखेषु] वर्धन्ते, प्रवालाः [विद्रुमाः[10] समुद्रे क्षुपरूपेण [गुल्मरूपेण] । तृणमणिः [11] [तृणकुञ्चकम्] समुद्रतीरे – विशेषतः [प्रधानतः] बोरूस्यायाम् (यूरोपखण्डस्य उत्तरदेशे) – संगृह्यते [समाह्रियते, चीयते] । काचः [12] स्फटिकस्य सदृशः भवति ।।

XI. Arbor. Τὸ δένδρον. वृक्षः [तरुः] ।


XI





Arbor.
Ē sēmine prōcrēscit planta [1]. Planta abit in fruticem [2], frutex in arborem [3]. Arbor ā rādīce [4] sustentātur. Ē rādīce surgit stirps (stemma) [5]. Stirps dīvidit sē in rāmōs [6] et frondēs [7], ex quibus folia [8] nāscuntur. Cacūmen [9] est in summō. Truncus [10] adhaeret rādīcibus. Caudex [11] est dēsectus stīpes sine rāmīs, et habet corticem [12] et medullam [13]. Vīscum [14] adnāscitur rāmīs, quī etiam gummi, rēsīnam, picem exsūdant.

Τὸ δένδρον.
Ἐκ τοῦ σπέρματος αὐξάνεται τὸ φυτόν [1]. Τὸ φυτὸν θάμνος [2] γίνεται, ὁ θάμνος δένδρον [3]. Τὸ δένδρον ὑπὸ τῆς ῥίζης [4] ἀνέχεται. Ἐκ τῆς ῥίζης στέμμα [5] ἀνίσταται. Τὸ στέμμα εἰς κλάδους [6] καὶ πέταλα [7] ἐκτείνεται, ἐξ ὧν τὰ φύλλα [8] προέρχεται. Ἐν τῷ ἀνωτάτῳ κορυφή ἐστιν. Τὸ στέλεχος [10] τῇ ῥίζῃ πρόσκειται. Ὁ κορμὸς [11] στέμμα ἀποκοφθέν ἐστιν ἄνευ τῶν κλάδων, καὶ ἔχει τὸν φλοιὸν [12] καὶ τὸν μυελόν [13]. Ὁ ἰξὸς [14] τοῖς κλάδοις προσγεννᾶται (φύεται), οἵτινες καὶ κόμμι, ῥητίνην, πίσσαν ἰδίουσιν.

वृक्षः [तरुः]
बीजात् अंकुरः [प्ररोहः] [1] उद्भिद्यते [अंकुरायते, प्ररोहति] । अंकुरः क्षुपेण [गुल्मेन] [2] परिणमति, क्षुपः वृक्षेण [तरुणा] [3] । वृक्षः मूलेन [4] स्तभ्यते । मूलात् स्तम्भः [काण्डः] [5] उद्भवति [सम्भवति] । स्तम्भः शाखारूपेण [विटपरूपरेण] [6] पल्लवरूपेण [किसलयरूपेण] [7] च भिद्यते [विस्तीर्यते] । तेभ्यः (पल्लवेभ्यः) पत्राणि [पर्णानि] [8] जायन्ते । शिखरम् [9] अग्रे अस्ति । स्कन्धः [प्रकाण्डः] [10] मूलेषु लगति । स्थाणुः [11] निःशाकः [विना शाकाः] कृत्तकाण्डः भवति तस्य च वल्कलम् [वल्कम्, त्वक्] [12] मज्ज [13] च स्तः । वन्दाकः [कामवृक्षः, वृक्षरुहा] [14] प्रजायते यासु शाखासु ताः निर्यासम्, रालम् [अरालम्, यक्षधूपम्], तिन्दुम् [तिन्दुकम्] स्वेदयन्ति [मुञ्चन्ति] अपि ।।

XXXIV. Septem aetātēs hominis. Αἱ ἑπτὰ τοῦ ἀνθρώπου ἡλικίαι. मानुषस्य सप्त अवस्थाः [भावाः, दशाः] ।


XXXIV





Septem aetātēs hominis.
Homō est prīmum īnfāns [1], deinde puer [2], tum adolēscēns [3], inde iuvenis [4], posteā vir [5], dehinc senex [6], tandem silicernium [7]. Sīc etiam in alterō sexū sunt puppa [8], puella [9], virgō [10], mulier [11], vetula [12], anus [13].

Αἱ ἑπτὰ τοῦ ἀνθρώπου ἡλικίαι.
Ὁ ἄνθρωπος πρῶτον βρέφος [1] ἐστὶν, εἶτα παῖς [2], ἔπειτα μεῖραξ (ἔφηβος) [3], μετὰ ταῦτα νεανίας (νέος) [4], εἶτα ἀνὴρ [5], μετέπειτα γέρων (πρέσβυς) [6], τελευταῖον τυμβογέρων [7]. Οὕτως καὶ ἐν τῷ ἑτέρῳ γένει εἰσὶ τὸ κοράσιον [8], ἡ κόρη (ἡ παῖς) [9], ἡ παρθένος [10], ἡ γυνὴ [11], ἡ πρεσβύτις [12], ἡ γραῦς [13].

मानुषस्य सप्त अवस्थाः [भावाः, दशाः]
मानुषः प्रथमम् भवति शिशुः [1], अनन्तरम् बालः [दारकः] [2], तदनन्तरम् तरुणः [कुमारः] [3], ततः युवा [4], पश्चात् नरः [पुमान्] [5], अतः वृद्धः [स्थविरः] [6], अन्ततः जरन् [7]  तथैव इतरस्मिन् लिंगे वर्तन्ते बालिका [8], बाला [दारिका] [9], कन्या [तरुणी, कुमारी युवती] [10], नारी [स्त्री] [11], वृद्धा [12], जरती [13] ।।

XXXV. Membra hominis externa. Τὰ ἔξω τοῦ ἀνθρώπου μέλη. माणुषस्य बहिरंगाणि [बहिर्गात्राणि, बहिरवयवाः] ।


XXXV




Membra hominis externa.
Caput [1] est suprā, īnfrā pedēs. Collī [2], quod in axillās [7] dēsinit, anterior pars est iugulum [3], posterior cervīx [4]. Pectus [5] est ante, retrō dorsum [6]. Sub pectore est venter [9], in eius mediō umbilīcus [10]. Ā tergō sunt scapulae [12], ā quibus umerī [13] pendent. Ab hīs brachia [14] cum cubitō [15]. Inde ad utrumque latus manūs [11], dextra [8] et sinistra [16]. Umerōs excipiunt lumbī [17] cum coxīs [18] et in pōdice (cūlō) natēs [19]. Pedem [20] absolvunt femur [21] – intermediō genū [22] –, tum crūs [23], in quō sūra [24] cum tībiā [25], porrō tālī [26], calx (calcāneum) [27] et solum (solea) [28]. In extrēmō allus [29] cum quātuor reliquīs digitīs.

Τὰ ἔξω τοῦ ἀνθρώπου μέλη.
Ἡ κεφαλὴ [1] ἄνω ἐστί, κάτω οἱ πόδες. Τὸ τοῦ τραχήλου [2], ὃ ταῖς μασχάλαις (ταῖς μάλαις) [7] ὁρίζεται, τὸ πρόσω μέρος ἡ σφαγή [3] ἐστι, τὸ ὀπίσω ὁ αὐχήν [4]. Τὸ στῆθος [5] πρόσω ἐστὶν, ὀπίσω ὁ νῶτος [6]. Ὑπὸ τοῦ στήθους γαστήρ [9] ἐστιν, ἐν μέσῳ τούτου ὁ ὀμφαλὸς [10]. Ἐπὶ τῷ νώτῳ ὠμοπλάται [12] εἰσὶν, ἀφ᾽ὧν οἱ ὤμοι [13] κρέμανται. Ἐπὶ τούτων οἱ βραχίονες [14] μετὰ τοῦ ἀγκῶνος [15]. Ἀπὸ τούτου πρὸς ἑκάτεραν πλευρὰν αἱ χεῖρες [11], ἡ δεξιὰ [8] καὶ ἡ ἀριστερά [16]. Τοῖς ὤμοις ἐπακολουθοῦσιν αἱ ὀσφύες (αἱ ψυαὶ) [17] μετὰ τῶν ἰσχίων [18] καὶ ἐν τῷ πρωκτῷ γλουτοί [19]. Εἰς τὸν πόδα [20] ἀποτελευτῶσι τὸ μηρὸς [21] – μεταξὺ τὸ γόνυ [22] –, εἶτα τὸ σκέλος [23], ἐν ᾧ ἡ γαστροκνημία [24] καὶ ἡ κνήμη [25], ἔπειτα σφυγὰ [26], πτέρνα [27] καὶ τὸ πέλμα [28]. Ἐν τῷ ἐσχάτῳ ὁ μέγας δάκτυλος [29] μετὰ τῶν τεσσάρων λοιπῶν δακτύλων.

माणुषस्य बहिरंगाणि [बहिर्गात्राणि, बहिरवयवाः]
मस्तकम् [शिरः, शीर्षम्, मूर्धा] [1] उपरि अस्ति, अधः [नीचा] पादौ [चरणौ] । या ग्रीवा [शिरोधरस्य] [2] कक्षौ [बाहुमूले, भुजकोटरे] [7] व्याप्नोति तस्याः अग्रभागः कण्ठः [गलः, कृकः] [3] भवति, पृष्ठभागः मन्ये [घाटे । अवटुः] [4] । अग्रतः उरः [वक्षः, क्रोडः] [5] अस्ति, पृष्ठतः पृष्ठम् [6] । उरसः अधः उदरम् [कुक्षिः, तुन्दम्] [9] अस्ति, तस्य मध्ये नाभिः [10] । पृष्ठतः [पृष्ठे] ये स्कन्धपीठे [अंसपीठे, अंसफलके] [12] स्तः तयोः अवलम्बतः स्कन्धौ [अंसौ] [13] । अनयोः बाहू [भुजौ] [14] कूर्परसंयुक्तौ [15] । अतः उभयत्र [उभयोः पार्श्वयोः] हस्तौ [करौ, पाणी] [11], दक्षिणः [8] वामः [सव्यः] [16] च । स्कन्धौ अनुवर्तेते श्रोणी [कटी] [17, 18] गुदे [पायौ, अपाने] च नितम्बौ [19] । पादम् [20] व्याप्नुवन्ति ऊरुः [सक्थि] [21] – मध्ये जानु [22] – अपि च या जंघा [23] तस्याम् पिंडिका [24] अग्रजंघासहिता [25] । अपरम् च गुल्फौ [घुटिके] [26], पार्ष्णिः [27] तलम् [पादतलम् [28] च । अग्रे अंगुष्ठः [29] अन्याभिः चतसृभिः अंगुलीभिः सहितः ।।

XXXVI. Caput et manūs. Ἡ κεφαλὴ καὶ αἱ χεῖρες. मस्तकम् हस्तौ च ।


XXXVI





Caput et manūs.
In capite sunt capillus [1], quī pectitur pectine [2], bīnae aurēs [3], tempora [4] et faciēs [5]. In faciē sunt frōns [6], uterque oculus [7], nāsus [8] cum duābus nāribus, ōs [9], genae (mālae) [10] et mentum [13]. Ōs mystace [11] et labiīs [12], lingua cum palātō sēpta est dentibus [16] in maxillā. Virī mentum barbā [14] tegitur. Oculus vērō, in quō albūgō et pūpilla sunt, palpēbrīs et superciliō [15] tegitur. Contracta manus pūgnus [17], aperta manus palma [18] est. In mediō vola [19] est. Manūs extrēmitās est pollex [20], cum quātuor digitīs: indice [21], mediō [22], annulārī [23] et auriculārī [24]. In quōlibet sunt trēs articulī [a, b, c] et totidem condylī [d, e, f] cum ungue [25].

Ἡ κεφαλὴ καὶ αἱ χεῖρες.
Ἐν τῇ κεφαλῇ θρίξ [1] ἐστιν, ἥτις τῷ κτενὶ [2] κτενίζεται, δύο ὦτα [3], κρόταφοι [4] καὶ τὸ πρόσωπον [5]. Ἐν προσώπῳ εἰσὶ τὸ μέτωπον [6], ἑκάτερος ὀφθαλμὸς [7], ἡ ῥὶς [8] μετὰ δυοῖν μυκτήρων, τὸ στόμα [9], αἱ παρειαὶ [10] καὶ τὸ γένειον [13]. Τὸ στόμα τῷ μύστακι [11] καὶ τοῖς χείλεσι [12], ἡ γλῶσσα μετὰ τῆς ὑπερῴης τοῖς ὀδοῦσιν [16] ἐν τῇ γένυι (τῇ σιαγώνι) περιπεφραγμένη ἐστί. Τὸ τοῦ ἀνδρὸς γένειον τῷ πώγωνι [14] καλύπτεται. Ὁ ὀφθαλμὸς δ᾽ἐν ᾧ τὸ κυκλώπιον καὶ ἡ κόρη ἐστὶ βλεφάροις καὶ ὀφρύσι [15] καλύπτεται. Ἡ χεὶρ συσταλεῖσα πυγμὴ (κόνδυλος) [17], ἑκταθεῖσα παλάμη (θέναρ) [18] ἐστίν. Ἐν τῷ μέσῳ κοῖλος (κοτύλη) [19] ἐστί. Ὁ πέρας τῆς χειρὸς ὁ ἀντίχειρ [20] ἐστὶ, μετὰ τεσσάρων δακτύλων, δεικτικοῦ [21], καταπύγωνος (μέσου) [22], παραμέσου [23] καὶ ὠτίτου (μικροῦ) [24]. Ἐν ἑκάστῳ τρεῖς εἰσι σκυταλίδες [a, b, c] καὶ τοσοῦτοι κόνδυλοι [d, e, f] μετὰ τοῦ ὄνυχος [25].

मस्तकम् हस्तौ च ।
मस्तके विद्यन्ते यः केशः [कचः, चिकुरः, कुन्तलः] [1] सः कंकतेन [प्रसाधन्या] [2] मार्ज्यते [प्रसाध्यते], द्वौ कर्णौ [श्रोत्रे । कर्णद्वयम्, श्रोत्रद्वयम्] [3], शंखौ [कुम्भौ] [4], मुखम् [वदनम्, आननम्, आस्यम्, वक्त्रम्] [5] च । मुखे विद्यन्ते ललाटम् [6], उभे नेत्रे [लोचने, नयने, चक्षू, अक्षिणी] [7], नासा [नासिका, घ्राणम्] [8] द्वाभ्याम् नासारन्ध्राभ्याम् संयुक्ता, मुख(रन्ध्र)म् [वदन(रन्ध्र)म्, आनन(रन्ध्र)म्, आस्य(रन्ध्र)म्, वक्त्र(रन्ध्र)म्] [9], कपोलौ [गण्डौ, गल्लौ] [10] चिबुकम् [13] च । मुखरन्ध्रम् श्मश्रुणा [गुल्फेन] [11] दन्तच्छदाभ्याम् [दन्तवासोभ्याम् । ओष्ठेन अधरेण च] [12], जिह्वा [रसना] तालुना [काकुदा] सहिता दन्तैः [दशनैः, रदैः] [16] आव्रियते हन्वाम् । नरस्य चिबुकम् श्मश्रुणा [कूर्चेन] [14] छाद्यते [व्रियते] । यस्मिन् तु नेत्रे शुक्लभागः [श्वेतभागः] तारका [कनीनिका] च स्तः तत् नेत्रच्छदाभ्याम् [नयनच्छदाभ्याम्] भ्रुवा [15] च छाद्यते । बद्धः हस्तः मुष्टिः [17], प्रसृतः हस्तः तलः [18] भवति । मध्ये पुटः [19] अस्ति । हस्तस्य परा काटिः [अवधिः, अन्तः] अंगुष्ठः [20] चतुर्भिः अंगुलीभिः – तर्जन्या [प्रदर्शिन्या] [21], मध्यमया [22], अनामिकया [23], कनिष्ठया [24] च – सहितः । यस्य कस्यचित् – नखसंयुक्तस्य [नखरसंयुक्तस्य[25] त्रयः संधयः [ग्रन्थयः] [a, b, c] सन्ति समानसंख्यानि च पर्वाणि [d, e, f] ।।